عبادت
عبادت تنها مجموعهای از اعمال ظاهری یا آیینهای قراردادی نیست؛ تجربهای زنده است که نقشی بنیادین در جهتدهی به زندگی انسان دارد. عبادت انسان را از پراکندگی در کَثرات به سوی معنا و وحدت سوق میدهد و او را از غفلت نسبت به مبدأ هستی بیرون میآورد.
حقیقت عبادت در «حضور قلب» نهفته است؛ حضوری که ارتباط انسان را با حقیقت متعالی عمیقتر میکند. هرچه این ارتباط صادقانهتر و خالصتر باشد، تأثیرش ملموستر میشود و به آرامشی میانجامد که تحمیلی و گذرا نیست و از درون برمیخیزد.
با وجود تفاوت در صورتها و شیوههای عبادت، هدف نهایی همهی آنهاحفظ توجه دائم به مبدأ است که از طریق عبادتهای تکلیفی وغیرتکلیفی تحقق مییابد. از اینرو، عبادت امری تشریفاتی نیست، بلکه ستونی است که شخصیت انسانی را شکل میدهد و تعادل میان بُعد مادی و معنوی زندگی را برقرار میکند.
تحلیل دو معنای فطری
سوال ایناست که اصطلاح «معنویتِ فطری» از نظر عملی چه مفهومی به دو مقولهی « کمال معنوی» و «طبِ روح» میافزاید؟ نخست باید گفت، تاکید بر این که معنویت میتواند و حتی باید، «فطری» باشد، نهفقط تعریفی از معنویت ارائه میدهد، بلکه مهمتر از آن، نشان میدهد معنویت چیست و چه چیزی نیست.
ریشه این اصطلاح را در آموزههای استاد الهی ــ که بعدها با آثار دکتر بهرام الهی شناخته و رایج شد، میتوان به سادگی یافت. واژهی فطری در اصل به معنای طبیعی و سازگار با سرشت آن چیز است. در اینجا منظور بیتردید طبیعت انسان است؛ همان طبیعتی که «طبِ روح» نیز به مطالعهی آن میپردازد. بنابراین، معنویت فطری معنویتی است سازگار با سرشت انسان؛ معنویتی که با طبیعت او در تضاد نیست و او را به اجبار یا تکلّف نمیکشاند.
این تعبیر، بار هنجاری و حتی انتقادی نیز دارد، زیرا به طور ضمنی میگوید در کنار معنویت طبیعی، معنویتهای غیرطبیعی نیز وجود دارند؛ معنویتهایی که میتوان آنها را «مصنوعی» یا «غیرطبیعی۱» نامید. این دسته از معنویتها تلاش میکنند نیروهایی را در انسان پرورش دهند که او اساساً برای تسلط بر آنها آفریده نشده و چه بسا در نهایت علیه خود او عمل کنند. معنویتهایی که بیش از آنچه برای انسان مناسب باشند، مناسب فرشتگان یا شیاطیناند.
استاد الهی همواره افراطها و انحرافهای علوم غریبه و حتی شکلهای نادرست عرفان را نقد کرده است. معنویت سنتی، هر چند به اوجهای والایی رسیده، اما به سبب جایگاه اغراق آمیزی که برای عشق عرفانی و شور و هیجانات شدید قائل است، خطر آن را دارد که وسیله جای هدف را بگیرد. شور و جذبهها و حتی حالات شوق و اشتیاق و سرخوشی عرفانی هر چند میتوانند طعمی از مقصد نهایی را نشان دهند، اما در برابر هدف حقیقیِ یعنی کمال ناچیزند و نمیتوانند جای آن را بگیرند.
معنویت فطری چیست ؟۱
در ذهن بسیاری از مردم، دو واژهی «معنوی» و «عقلانی» معمولاً ترکیبی به ظاهر متناقض تلقی میشوند و به نظر میرسد دیگر نمیتوان این دو را جز در تَقابل با یکدیگر تصور کرد. تقدیرِ عجیبی ما را به وضعیتی رسانده که میان آنچه ماهیتاً باید با هم نزدیک و همسو باشند، جدایی انداختهایم: میان عقل و روح.
حتی در لایههای درونی دین نیز این جدایی به چشم میخورد: دین از برخی جنبهها عقلانی تلقی میشود، اما ازجنبههای دیگر چنین نیست یا گفته میشود نیازی ندارد عقلانی باشد. به این ترتیب قلمرویی برای ایمان یا باور گشوده میشود که فراترازهر گونه عقلانیت است. در کاربرد رایج، واژهی «معنوی» غالباً به صورت برعکس به کار میرود، یعنی برای اشاره به چیزی به کار میرود که پیش از عقل قرار دارد. ناحیهای مبهم از ذهنیت و احساساتِ شخصی، جایی که دیگر با محتوای مشخصی از باورهای روشن و معین سروکار نداریم.
اگر «معنویت» به جستوجوی «بهشتهای مصنوعی»، چه با ابزارهای کمکی و چه بدون آن، در قالب مراقبه یا تجربههای شبهحالات معنوی، فروکاسته نشود، میتوان آن را به عنوان یک جهتدهنده کلی برای آگاهی انسان در نظر گرفت. در این مسیر نیازی به ارائه دلایل عقلانی نیست؛ توجیههای عملی مانند مراقبت از روان و حفظ آرامش روانی به خوبی کفایت میکنند. عقل نیز میتواند همین هدف را با زبان خود و اغلب با هزینهای کمتر بیان کند: اندیشیدن درباره کل هستی و تلاش برای بهتر زیستن، که از دیرباز به عنوان یکی از تعاریف کلاسیک فلسفه مطرح بوده است.
موسیقی سنتی کُردی در موزه متروپولیتن نیویورک ۲
در روزهای ۹ و ۱۰ ماه مِی ۲۰۲۵، بنیاد نور و موزهی متروپولیتن نیویورک برنامهی ویژهی دیگری را در بخش سازهای موسیقی این موزه برگزار کردند.۱
در این اجرا، که از موسیقی استاد الهی تأثیر گرفته است، دو عضو گروه «رزبار» مجموعهای از سازهای زهی و کوبهای را که ریشه در سنتهای موسیقایی ایران، بهویژه مناطق کردنشین دارند، معرفی و اجرا کردند.
موسیقی سنتی کُردی در موزه متروپولیتن نیویورک
در روزهای ۷ و ۸ مارس ۲۰۲۵، بنیاد نور و موزه متروپولیتن نیویورک، برنامهی ویژهای در بخش آلات موسیقی این موزه برگزار کردند.۱ هدف از این برنامه معرفی و گرامیداشت موسیقی معنوی و عرفانی تأثیر گرفته از آثار موسیقایی استاد الهی بود. در این اجرا، دو عضو «گروه رزبار» مجموعهای از سازهای بادی و کوبهای را که ریشه در سنتهای موسیقایی ایران، بهویژه مناطق کردنشین دارند، معرفی و اجرا کردند. این برنامه نمایانگر عمق تاریخی و فرهنگی این موسیقی و تأثیر ماندگار استاد الهی در حفظ و گسترش آن بود.
گروه رزبار، از مردان و زنان کُرد ایرانیِ ساکن آلمان تشکیل شده که از سال ۱۹۹۷ میلادی (۱۳۷۶ ش) فعالیت خود را با هدف حفظ و احیای موسیقی آیینی اهل حق آغاز کرده است. این گروه با اجرای موسیقی و رقصهای فولکلور و نیز ذکر و سماع مقدس، توانسته است شهرتی جهانی به دست آورد و نقش مهمی در زنده نگهداشتن این سنت موسیقایی ایفا کند.
جهانشمولی نقطه وحدت
« هر کس تمام ادیان را محترم شمرد، مرامش بر حق است.» « ادیان در فروعات با هم فرق دارند وگرنه اصل راه و مقصد در تمام ادیان یکی است.» (برگزیده، گ ۳۳ و ۳۶)
«در مکتب حقیقت، هیچ مذهبی فرق نمیکند. هیچ نژاد و رنگی مطرح نیست و فرقی هم بین اناث و ذکور نیست.» (برگزیده، گ ۲۱۴)
اندیشهٔ استاد الهی بر معنویتی جهانشمول استوار است؛ معنویتی که قادر است از هر نوع تعصب دینی، قومی، اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی فراتر رود. زیرا این نگرش ملهم از مفهوم یگانگی مطلق خداوند است، یگانگیای که تفرقه، تجزیه و تصرف در آن جایگاهی ندارد. این معنویت انسان را ترغیب میکند که ازهرگونه نگرش انحصارگرایانه به حقیقت دوری کند، چرا که چنین نگرشی حقیقت را به بستری برای افراط گرایی میکشاند، افراطگراییای که ریشه در اشتیاق کورکورانه و جهل دارد و نه معنویتی کاربردی.
موسیقی سنتی ایرانی در موزه متروپولیتن نیویورک
برنامهی « شبی با موسیقی سنتی ایرانی»۱ در بزرگداشت موسیقی استاد الهی، در ۱۸ می ۲۰۲۴ در بخش آلات موسیقی در موزهی متروپولیتن نیویورک اجرا شد. در این برنامه متیو ملک و دارا افراز قطعاتی از موسیقی ایرانی را با سهتار و تمبک اجرا کردند. برخی از این قطعات توسط استاد بر روی تنبور پنج سیمی نواخته شده است. تنبور پنج سیمی از ابداعات استاد الهی است که تلفیقی است از تنبور و سهتار که استاد آنرا به سَبک سهتار مینواختند. این ساز نواهای موسیقی اصیل ایرانی را به نواهای موسیقی کُردی نزدیک میکند. در سیدی آبشار، استاد الهی دستگاه قطار را با استفاده از تنبور پنجسیمی مینوازد.