میراث استاد الهی، استاد ناشناخته تنبور

Saturday, December 6th, 2014

نویسنده: کلایو بل

OE2در ماه سپتامبر به نیویورک رفتم تا از نمایشگاه کوچکی از آلات موسیقی ایرانی که در موزۀ هنر متروپلیتن برگزار شده بود دیدن کنم. این اتاق با تعداد زیادی تنبور و متون خوش‌نویسی متعلق به خاندان استاد الهی ( ۱۲۷۴-۱۳۵۳) مزین شده بود. استاد الهی موسیقیدان و عارف بود که در غرب ایران زندگی می‌کرد. او هنری پنهان داشت و هرگز برای عموم یا در رادیو نمی‌نواخت؛ اما شهرتش در نواختن تنبور به حدی بود که در دهۀ چهل، شخصیت‌هایی مانند یهودی منوهین رهبر ارکستر و ویولون‌نواز برجسته و موریس بژار رقص‌پرداز و رهبر گروه‌های متعدد باله به دیدارش‌آمدند. آنها پس از گوش دادن به نوای تنبور او، سازی به ظاهر ساده‌، مبهوت ماندند. استاد الهی ساعت‌ها موسیقی می‌نواخت و سروده‌های دراویش، قطعات هنری پدرش و حتی رقص‌های محلی کردی را با هم تلفیق می‌کرد و بدیهه‌‌نوازی‌های طولانی به‌وجود می‌آورد. او با استفاده از ده انگشت، با روشی خستگی‌ ناپذیر و متواضعانه ترکیبی از نواهای لطیف سحرآمیز را خلق می‌کرد.

استاد الهی به حرفه قضاوت اشتغال داشت و برای انجام مأموریت‌های شغلی به نقاط مختلف ایران سفر می‌کرد. در سن ۶۲ سالگی بازنشسته شد و زندگی خود را وقف معنویت و موسیقی کرد. او در منزلش برای افراد خانواده، یا کسانی که به دیدارش می آمدند و یا حتی فرشتگانی که در آن نزدیکی بودند و گاهی نیز از آنها الهام می‌گرفت می‌نواخت. او می‌گفت: «وقتی تنبور می‌نواختم، هر نت تبدیل به فرشته‌ای می‌شد که آواز می‌خواند یا می‌رقصید.»
ادامه مطلب »


اعتلای یک سنت موسیقی

Thursday, November 20th, 2014

پروفسور دورینگ

ردیف موسیقی استاد الهی یکی از رویدادهایی است که قاعدتا باید آن را جزء تاریخ موسیقی شرق دانست، هر چند که به سختی می‌توان رد پای آن را در تاریخ گذشته پیدا کرد. ردیف او در همان لحظۀ خاص و ممتازی شکل می‌گیرد که در آن لحظه، یک هنرمند یا گروهی از هنرمندان،‌ با نبوغ خود موسیقی ساده و یا محلی را متحول می‌کنند و آن را تبدیل به یک سنت موسیقی هنری یا علمی می‌کنند و در عین حال، از روندی که از عوامل میراثی و به مفهوم کامل کلمه، مقدس نشأت گرفته است،‌ دور نمی‌شوند. در واقع، به دست استاد یک سنت موسیقی معنا گرفته، زنده و تازه شده و به راستی اعتلا یافته است. این سخن را در زمینه‌های مختلف موسیقی او می‌توان آشکارا دید: خلاقیت به معنای واقعی کلمه، غایت فن اجرا و سبک موسیقی، بار مثبت موسیقی و تأثیر آن بر سنت موسیقی به طور کلی. و از سوی دیگر کاربرد معنوی موسیقی غنی او، موسیقی را به نهایت شرافت یک هنر می‌رساند، و در مقولۀ زیبایی‌شناسی، صحت، متانت و ارزش مرجعیت، آن را جلوۀ بی‌نظیری می‌دهد. و آخر از همه، در فرهنگی اسلامی، جایی که هنر موسیقی با سوءتفاهم و سوء تعبیر روبه‌رو است، او مشروعیت این هنر را با مباحث فقهی و شرعی نشان داده است (برهان‌الحق؛ ۳۱-۴۰). در آن محیط، موسیقی را وسیلۀ بیان ایمان و عشق به خداوند دانستن، مخاطره‌ای بس عظیم بود، اما اقتدار اخلاقی و فکری استاد، و شخصیت وجودی او چنان بود که حتی علما به شنیدن موسیقی او می‌آمدند.
ادامه مطلب »


تنبور، سازی مقدس: هنر استاد الهی

Monday, October 27th, 2014

جی‌. کنت مور سرپرست بخش آلات موسیقی موزۀ متروپلیتن

OESacredLute1نمایشگاهی استثنایی، تحت عنوان «تنبور ساز مقدس: هنر استاد الهی» از تاریخ ۱۴ مرداد تا ۲۱ دی ۱۳۹۳ش برای اولین بار در ایالات متحده، در موزۀ متروپلیتن، برگزار شده که به بررسی زندگی و موسیقی استاد الهی ( ۱۲۷۴- ۱۳۵۳) موسیقیدان، متفکر و قاضی پرداخته است.

موضوع نمایشگاهِ «تنبور، ساز مقدس»، بر رابطه‌ای دوجانبه و متحول کننده بین استاد الهی و تنبور متمرکز است، سازی کهن با دسته‌ای بلند که سابقه‌اش به ۳۰۰۰ هزار سال قبل از میلاد می‌رسد. در نمایشگاه، بیشتر از ۳۰ اثر از وسایل شخصی استاد از جمله سازهای کمیاب، نسخه‌های دست‌نویس، دفترچه‌های موسیقی، لباس قضایی و اشیای سمبولیک در کنار تعدادی از اشیای کلکسیون موزۀ متروپلیتن به نمایش گذاشته شده تا به روشنی بیانگر این رابطه باشد.
ادامه مطلب »


گوش دادن درونی

Saturday, October 11th, 2014

دکتر شاهرخ الهی

OEProfileبا اینکه بیش از پنجاه سال است که تنبور می‌زنم، اما هنوز ظرایف و ریزه‌کاری‌های غیر منتظره‌ای را در موسیقی پدرم کشف می‌کنم.

در دست‌های استاد الهی، تنبور انگار دارای روح بود و تبدبل به ابزاری می‌شد برای انتقال احساسات و حالات درونی‌ای که کلمات قادر به توصیف آن نبودند. موسیقی او فارغ از هرگونه خودنمایی‌، با روشی حسی، دسترسی به بُعد متعالی درونی را میسر می‌ساخت و عمق وجود را مخاطب قرار می‌داد.
ادامه مطلب »


بزرگداشت سازی با چند سیم محدود با قدرت یک سمفونی

Sunday, September 21st, 2014

خلاصۀ مقالۀ نیویورک تایمز در مورد نمایشگاه استاد الهی

OE2بیشتر عارفان ابتدا در اجتماع زندگی می‌کردند و سپس از آن کناره می‌گرفتند، اما استاد الهی ( ۱۲۷۵- ۱۳۵۳)، فیلسوف و موسیقیدان برجسته، خلاف این راه حرکت کرد. او دوران کودکی خود را در عزلت سپری کرد و هم‌زمان مهارت خود در نواختن تنبور را در کنار تنبورنوازانی همچون پدرش کامل کرد. سپس، چند سال پس از درگذشت پدر، به تهران آمد و بعدها به حرفۀ قضاوت پرداخت و در پایه‌گذاری سیستم جدید قانون‌گذاری ایران نقشی موثر داشت.

تنبور، سازی است که قدمتش به ۵۰۰۰ هزار سال می‌رسد و به اَشکال متعددی وجود داشته است. این ساز از قرن هفتم هجری در جمع‌های اهل حق نواخته می‌شد و مقدس به شمار می‌آمد. استاد الهی با ابداعات پُرشمار خود در تنبور، آن را احیا نمود.
ادامه مطلب »